تغذیه میش ها

تغذیه میش ها

بر اساس وضعیت تولید مثلی و آبستنی، میش را به گروه های مختلف تغذیه ایی میتوان دسته بندی نمود.

خوراکدهی در فصل جفتگیری

دو هفته قبل از شروع جفتگیری، میتوان عمل فلاشینگ را آغاز کرده و تا 4 هفته در فصل جفتگیری آنرا ادامه داد.

فلاشینگ در واقع افزایش کیفیت و کمیت خوراک و مواد مغذی در جیره گوسفند است که در قبل و در طول فصل جفتگیری انجام میشود. فلاشینگ باعث افزایش درصد اوولاسیون و در نتیجه باعث افزایش درصد بره و بزغاله زایی میشود. از طرفی فلاشینگ باعث کاهش درصد مرگ ومیر جنین و افزایش درصد لانه گزینی تخم در دیواره رحم میشود. 


پاسخ به فلاشینگ تحت تاثیر عوامل زیر است: 

1- سن میش 

2- نژاد 

3-شرایط بدنی 

4-مرحله فصل جفتگیری

سن میش:

با افزایش سن میش پاسخ به مناسب به فلاشینگ کاهش میآبد ، میش های مسن نسبت به میش های بالغ پاسخ مناسب کمتری به فلاشینگ میدهند.

نژاد:

درصد دوقلو زایی در بعضی از نژادهای بز و گوسفند نسبت به دیگر نژادها بیشتر است، بنابراین فلاشینگ در این نژادها اثر بیشتر و بهتری در افزایش توان تولیدی حیوان خواهد داشت.

بعضی از نژادهای ایرانی مثل نژاد شال و نژاد قزل.


شریط بدنی میش: 

اندازه و وزن بدن میش بر اساس امتیاز بدنی آن میتواند روی پاسخ های داده شده به فالاشینگ موثر باشد. به همین دلیل میش های لاغر احتیاج به طول مدت فلاشینگ بالاتری دارند. طبق پژوهش ها مشخص شده که در میش ها با امتیاز بدنی 5/3 و بالاتر از آن به فلاشینگ جواب مناسبی نمی دهند. 


مرحله فصل جفتگیری:

بسته به اینکه در چه مرحله ایی از فصل جفتگیری باشیم (اوایل ، اواسط و اواخر) پاسخ میش به فلاشینگ میتواند متفاوت باشد. فلاشینگ در قبل و اوایل فصل جفتگیری پاسخ های مناسبتری به همراه دارد نسبت به فلاشینگ در اواسط فصل جفتگیری . پاسخ میش به فلاشینگ در اواخر فصل جفتگیری در بسیار ناچیز خواهد بود. باید کاملاً توجه داشت که در فصل جفتگیری باید از چراء میش ها در مراتعی که 50 درصد آن لگومینه است جلوگیری به عمل آید. دسترسی آزاد به مراتع یا در صورت عدم دسترسی میتوان 5/2 الی 3 کیلوگرم علوفه باکیفیت بالا به میش خوراک دهی کرد.

2 الی 3/2 کیلوگرم غلات یا کنسانتره با کیفیت به ازای هر گوسفند روزانه میتوان تغذیه نمود.


خوراک دهی گوسفندان از اوایل تا اواخر آبستنی  (1 تا 15 هفتگی از آبستنی)

رشد و توسعه ، جفت در طول 30 الی 90 روز اول آبستنی رخ میدهد.

اندازه و وزن جفت روی انتقال مواد مغذی بین میش و جنین آن اثر گذار است، هر چقدر جفت بزرگتر باشد انتقال مواد مغذی بیشتر و بهتر صورت گرفته و رشد و تکامل جنین بیشتر خواهد بود.

کاهش شدید کیفی و کمی مواد خوراکی در 21 روز اول آبستنی اثرات بسیار نامطلوب بر رشد جفت ومتعاقباً جنین خواهد داشت. کاهش نسبی در کیفیت و کمیت خوراک در عرض 50 روز میتواند اثرات نامطلوب بر رشد جنین گذارد. هیچوقت نباید بیش از حد یا کمتر از حد نیاز خوراک دهی کرد. در این مرحله هدف اینست که شرایط بدنی بین امتیاز 3 الی 5/3 حفظ شود. در این زمان احتیاجات تغذیه ایی اندکی بالاتر از سطح نگهداری خواهد بود.

نکته بسیار مهم آنست که جهت پیشگیری از چاقی، میش بیش از حد نیاز خوراک دهی نشود، چراکه در هنگام زایمان به مشکلات عدیدهایی برخورد خواهیم کرد. در طول این دوره (90 الی 100 روزگی ) رشد جنین حداقل است.

گوسفند دراین دوره نباید بیش از 5 کیلوگرم وزن کسب کند. 

دیده شده در این دوره از خوراک با کیفیت پایین نیز استفاده میشود، که در این صورت احتیاج به افزودن غلات به خوراک میباشد.

ماده های جوان آبستن ( میش های شکم اول ) باید از ماده های بالغ جدا شوند.

خوراکدهی در اواخر آبستنی

اواخر آبستنی و نزدیک زایمان یکی از بحرانی ترین مراحل تغذیه ایی برای میش ها و بزهای ماده آبستن است.

در 4 الی 6 هفته آخر آبستنی 70 درصد رشد جنین رخ میدهد و همزمان با آن سیستم پستانی نیز رشد و توسعه خود را آغاز خواهد کرد. بنابراین این موضوع نشان می دهد شش هفته آخر آبستنی احتیاجات انرژی و دیگر مواد مغذی در میش آبستن افزایش معنی داری پیدا می کند. مدیریت تغذیه ایی مناسب در اواخر آبستنی برای بره زایی موفق بسیار ضروری میباشد. حضور جنین در رحم باعث کاهش فیزیکی سایز شکمبه می شود و با کم شدن فضای شکمبه مصرف خوراک در میش و متعاقباً دریافت انرژی و دیگر مواد مغذی در میش می تواند کاهش یابد، که در نتیجه آن میش می تواند امتیاز بدنی زیادی از دست دهد و سلامت میش و بره آن در خطر افتد. در چنین شرایطی (در اواخر آبستنی) بهتر است جهت استفاده از حداقل فضای موجود در شکمبه باید سطح خوراک های متراکم کنسانتره ایی با سطح انرژی بالا را افزایش داد. در 6 هفته پیش از زایمان بین 2 الی 5/2 کیلوگرم علوفه خشک خورانده شود، و بین 5/0 گرم الی 7/0 کیلوگرم روزانه غلات خوراک دهی شود. اگر در کل گله انتظار میرود که درصد بره زایی از 150 درصد بالاتر باشد 800 گرم الی 1200 گرم غلات و یا کنسانتره با کیفیت بالا روزانه خوراک دهی شود ( که در کل مقدار انرژی کنسانتره باید 4/3 مگاکالری بر کیلوگرم باشد). در این مرحله جیره باید دارای 16 درصد پروتین باشد، اگر کیفیت علوفه پایین است افزودن مکمل های پروتینی و همچنین مکمل ویتامین D الزامی است. 

هدف حفظ شرایط بدنی 3 الی 5/3 میباشد .

میش های جوان باید از میش های بالغ جداگانه خوراکدهی شوند. زیرا آنها به همراه احتیاجات تغذیه ایی آبستنی ، هنوز در حال رشد نیز میباشند و احتیاجات تغذیه رشد به احتیاجات آبستنی نیز افزوده میشود. در حالیکه در میش های بالغ دیگر رشد وجود ندارد.میش های جوان اکثراً در رقابت بر سر خوراک خوریها با میش های بالغ مشکل دارند. 

قابل ذکر است که در این مرحله از علوفه های با کیفیت پایین استفاده نشود ،و از علوفه هایی باکیفیت خوب یا متوسط استفاده شود. 

در این دوره عوامل بسیاری بر روی سطح تغذیه ایی اثرگذار خواهند بود. 

1- سن میش و بز آبستن 

2-تعداد جنین ها 

3-شرایط آب و هوا 

4-ساختمانها و محل نگهداری میش های آبستن 

5-شرایط بدنی میش و امتیاز بدنی میش آبستن

جهت بر طرف کردن احتیاجات انرژی در این مرحله حتماً باید از غلات و یا کنسانتره با کیفیت بالا استفاده شود. از آنجایی که در این مرحله انرژی سریعتر از دیگر مواد مغذی کاهش میابد ، و کمبود آن سریع پیش می آید.


ارزیابی شرایط بدنی میش BSC 

ارزیابی شرایط بدنی میش آبستن برای یک زایمان راحت و آسان بسیار مهم میباشد. مطابق شکل () همواره سعی کنید شرایط بدنی میش خود (BSC: Body Score Condition) مورد ارزیابی و سنجش قرار دهید. 

شرایط بدنی در میش های آبستن در هنگام زایمان باید مطابق جدول زیر باشد. 


نوع میشامتیاز بدنی ایده آل میش های آبستن در هنگام زایمان
میش های سبک وزن2/0 - 2/5
میش های سنگین وزن (دشت رو)2-3/5


جدول (4) امتیاز بدنی میش های آبستن در نژادهای سنگین و سبک وزن


شکل (14) نحوه ارزیابی امتیاز بدنی در میش از طریق لمس ستون فقرات در پشت حیوان 

قابل ذکر است برای کلیه میش ها حتی میش های چاق و یا لاغر، امتیازات بدنی گفته شده در جدول بالا (7) باید چهار هفته قبل از بره زایی حاصل شود. نباید در میش ها چاق و یا لاغر در طی چهار هفته مانده به زایمان به ترتیب از طریق تغییرات غذایی اقدام با کاهش و یا افزایش وزن در میش ها نمود. چهار هفته مانده به زایمان باید میش ها امتیاز بدنی مناسب را کسب کرده باشند. 

هیچگاه کمتر از حد نیاز خوراک دهی نکنید (حتی میش های چاق).

تغذیه ناکافی باعث ایجاد ناهنجاری متابولیکی بخصوص مسمومیت زایمان و تب شیر می شود، بره های بدنیا آمده کوچک و ضعیف خواهند بود و درصد تلفات در هنگام زایمان افزایش خواهد یافت.

خوراکدهی کمتر از نیاز باعث کاهش تولید کلستروم (آغوز) و کاهش کیفیت آن خواهد شد. و در نهایت باعث کاهش کل تولید شیر در میش خواهد شد. 

هیچگاه بیش از حد نیز خوراک دهی نشود. 

چاق شدن میش ها قبل از زایمان در اثر خوراک های حجیم و یا خوراکدهی بیش از حد احتمال درگیری میش را با مسمومیت زایمان پس از زایمان بالا می برد. در میش ها و بزهای آبستن چاق سخت زایی و متعاقب آن سقط جنین بیشتر رخ میدهد. احتمال پرولاپس رحم نیز افزایش میابد. بره هایی که بیش از حد وزن بالایی دارند، درصد مرگ ومیر بالاتری نیز خواهند داشت. 

در اواخر آبستنی استفاده از افزودنی های خوراکی کاربردهای فراوانی دارد، از جمله آنها میتوان از کوکسیدیواستات ها که در جلوگیری از ایجاد بیماری کوکسیدیوز و در نتیجه آن در پیشگیری از سقط جنین احتمالی بسیار مفید است. استفاده از مکمل های معدنی (بخصوص عناصر کم نیاز) و ویتامینها به خصوص ویتامین E بسیار ضروری است. باید مطمئن شویم در کنار مکمل-های ویتامینی مکمل های معدنی مناسب نیز مورد استفاده قرار گیرید بخصوص مکمل های معدنی که از لحاظ عناصر کم نیاز مانند سلنیوم، روی و منیزیوم غنی باشند.

خوراک دهی پس از زایمان


پس از زایمان و در اوائل شیردهی ، میش ها بالاترین احتیاجات تغذیه ایی را خواهند داشت. 

میش ها پس از زایمان باید دسترسی نامحدود به آب تازه و تمیز و پاکیزه داشته باشند. 

بهترین وبالاترین علوفه را از لحاظ کیفیت باید به میش هایی که تازه زایمان کرده اند خوراک دهی نمود. 

در 24 ساعت اول پس از زایمان هیچگونه غله ایی در جیره ندهید و از روز دوم مقدار غله را در جیره افزایش دهید. 

در زمان شیردهی (پس از زایمان ) احتیاجات انرژی و دیگر مواد مغذی تا 30 درصد افزایش میابد. مقدار کنسانتره خوراکدهی شده به میش ها روزانه باید 4/1 الی 5/1 کیلوگرم باشد و مقدار انرژی متابولیسمی کنسانتره 4/3 مگاکالری در کیلوگرم باشد مقدار پروتین خام کنسانتره را 18 درصد باید برآورد نمود. 

میش های تازه زا را بر اساس تعداد بره هایی که زاییده و یا احتمالاً شیر میدهند، باید در گروهای جدا از هم نگهداری نمود. احتیاجات پروتینی در زمان شیردهی به 50 درصد افزایش میابد. مکمل های معدنی و ویتامینی باید بطور کامل در اختیار حیوان قرار داشته باشد. نکته مهم آنکه به ازاء هر بره ایی که میش شیر میدهد باید 5/0 کیلوگرم کنسانتره در جیره اضافه نمود. میشی که به بره های دوقلو خود شیر میدهد ، بین 20 الی 40 درصد شیر بیشتری نسبت به میش های تک قلوزا تولید میکند. تولید شیر در سه الی چهار هفتگی به اوج خود می رسد بنابراین نیازهای تغذیه ایی میش در ماه اول به شدت بالا است. احتیاجات تغذیه ایی شیردهی پس از 60 روز کاهش نسبی میآبد. 


بیماری مسمومیت زایمان

مسمومیت زایمان از مهمترین بیماریهایست که میش ها پس از زایمان با آن درگیر خواهند بود. درصد شیوع این ناهنجاری در ایران نیز بسیار بالا می باشد.

مسمومیت زایمان نام های دیگری نیز دارد مثل بیماری آبستنی، بیماری دوقلوزایی و فلجی بره زایی.

به علت نیاز بسیار شدید و بیش از اندازه انرژی برای جنین در حال رشد در هفته های آخر آبستنی و عدم توانایی میش آبستن در تامین این مقدار نیاز است. 

کمبود شدید انرژی در میش در هنگام زایمان باعث بروز این ناهنجاری میشود. 

70 درصد رشد جنین در هفته های آخر دوران جنینی رخ می دهد. نیاز جنین به کربوهیدرات زیاد است و با استفاده از حق اولویت خود نسبت به مادر می تواند غلظت قند را در خون خود بالاتر از غلظت قند خون مادر نگه دارد. 

چنانچه میزان انرژی خوراک ناکافی باشد میزان گلوکز خون مادر احتمالاً به میزان قابل ملاحظه ای کاهش می یابد، تا آنجاییکه بافت های عصبی( که جهت انرژی به کربوهیدرات(گلوکز) متکی هستند) متاثر شده و در فعالیت های آنان اختلال وارد می گردد. در میش وقوع چنین حالتی را سمیت زایمان گویند. 

ناهنجاری در میش هایی که تک قلو دارند و خوراک نرمال دریافت می کنند مشاهده نمی شود. ولی میش هایی که دو قلو یا چند قلو آبستن هستند بسیار دیده می شود. میش هایی که بیش از اندازه چاق هستند اکثراً این ناهنجاری را تجربه می کنند.

جنین های دوقلو احتیاج به مواد مغذی بیشتری دارند نسبت به جنین تک قلو. به عنوان مثال میش های دو قلو آبستن 180 درصد احتیاج آنها نسبت به میش های تک قلو آبستن بیشتر است. و میش هایی که سه قلو آبستن هستند 240 درصد بالاتر است. 

میش هایی که بیش از یک جنین آبستن هستند، مواد دفعی و زاید بیشتری از جنین های خود ، در داخل بدن خود دریافت می کنند، که باعث افزایش شدیدتر مسمومیت و احتیاج به انرژی بیشتری جهت دفع این مواد از بدن خود دارند. 

از طرفی جنین های دوقلو یا سه قلو زا، حجم بسیار زیادی از شکم را فرا گرفته و به شکمبه فشار وارد کرده و از حجم شکمبه نیز می کاهد. بنابراین تحت چنین شرایطی مصرف خوراک میش آبستن به خصوص میش هایی که چند قلو دارند، بسیار افت می کند.

به نظر نمی رسد که مسمومیت حاملگی معلول یک عامل واحد باشد. بدون شک عوامل اصلی احتیاج زیاد جنین به گلوکز و احتمالاً عدم تامین کربوهیدرات مورد نیاز مادر در اواخر حاملگی است. که می توان مشاهده نمود که در نتیجه اگزالو استات که از گلوکز منشا می گیرد کاهش خواهد یافت. از طرفی میش آبستن به خصوص میش های چاق برای تامین احتیاجات انرژی جنین و بدن خود اقدام به شکستن و موبایلیزه کردن چربی ها می کند، که در نهایت در اثر عدم وجود اگزالو استات، استیل کو آنزیم A حاصل از تجزیه چربی ها در بدن تجمع یافته وارد سیکل کربس نشده و به ناچار مسیری دیگر از متابولیسم را که تشکیل کتون بادی ها است را طی می کند.

در مسمومیت آبستنی، به علت کمبود گلوکز و افزایش تولید استیل کوآنزیم A تعادل بین متابولیت هایی که نیازمند ورود به سیکل کربس می باشند، بر هم می خورد. و اجبار حیوان در متابولیسم ذخایر چربی بدنی موجب افزایش میزان استیل کوآنزیم A ، و تجمع و تولید کتون بادیها خواهد شد. بنابراین نشانه های بالینی بیماری را می توان هم نتیجه هایپوگلیسمیا و هم معلول اسیدوزیس منتج از افزایش کتون ها در خون دانست.

علایم کلینیکی ناهنجاری: 

با کاهش سطح گلوکز خون، سیستم عصبی بسیار آسیب پذیر و حساس خواهد شد. میش اشتهای خود را از دست می دهد، بسیار تنبل و کسل شده و در راه رفتن مشکل پیدا خواهد کرد، اين گوسفندان از گله عقب می مانند ندارند ممکن است بعضی از گوسفندان کور شوند و در هنگام حرکت مرتباً از مسیر اصلی گله منحرف و به موانع مختلف برخورد میکنند. بعضی از میش ها بره های کور به دنیا میآورند. تعداد دفعات ادرار و مدفوع آﻧﻬا زياد می شود و دام در فواصل معينی دچار تشنج میگردد.

بدن و اندام های حرکتی سفت شده و در نهایت روی زمین افتاده و توانایی بلند شدن ندارد. بسیاری از میش های درگیر دندان غروچه نیز دارند.


شکل (15) میش درگیر با ناهنجاری مسمومیت زایمان

حیوان به ناحیه ای خیره شده و عدم تحرک سر و چشم حیوان نیز وجود دارد، در بعضی از میش ها کوری عارض می شود، میش در مراحل نهایی رعشه و لرزش های شدید گرفته و در نهایت به حالت کما رفته و بیهوش می شود و در نهایت مرگ عارض می شود. در مراحل آخر جنین نیز در مقابل شرایط موجود دیده شده که از خود سم تولید می کند و میش را تحت شوک آنترتوکسمی قرار می دهد.


شکل (16) میش درگیر با مسمومیت زایمان

ریسک فاکتورها برای مسمومیت زایمان: 

جنین های چند قلو

منابع خوراکی انرژی زا با قابلیت هضم پایین 

سطح پایین انرژی خوراک در کل

چاقی و فقدان امتیاز بدنی مناسب (BSC بالای 4 و تجمع بیش از حد چربی)

لاغری و فقدان امتیاز بدنی مناسب(BSC زیر 2 و لاغری بیش از حد)

شرایط محیطی نامناسب

فقدان حرکت و تمرین در حیوان

بار شدید انگلی در حیوان

وجود انواع استرس های وارده به حیوان

میش های ترسو و میش های بسیار پیر

یک عامل مهم در این بیماری استرس و شرایط استرس زا است . افزایش تولید کورتیزول در نتیجه استرس، باعث کاهش مصرف گلوکز توسط اخلال در انسولین می شود که در نتیجه به شدت این ناهنجاری می افزاید.

شرایط نامساعد محیطی مثل خشکسالی های شدید، باعث تغییر کیفیت مواد مغذی در خوراک شده، به خصوص سطح انرژی کاهش یافته و تجمع نیترات ها در گیاه افزایش می یابد. شرایط شدید رطوبتی، به خصوص پس از خشکسالی های طولانی مدت، می تواند به طور شدیدی باعث افزایش بار انگلی محیط و حیوانات آن منطقه شود. حیوان مبتلاء، لاغر شده ، وزن کم کرده و به علت حضور بار شدید انگلی در روده ها و رقابت بین میزبان و انگل در کسب انرژی، بسیار مستعد به مسمومیت زایمان خواهد بود.

درمان : 

مهم ترین و اصلی ترین اقدام، رساندن سریع سطح گلوکز خون به حالت نرمال است. 

تزریق داخلی وریدی گلوکز، ( 50 گرم گلوکز در محلول 10%)

استفاده از پروپیل گلیکول به مقدار 60 تا 90 میلی لیتر دو نوبت در روز.

تزریق سرم دکستروز به میزان 90 میلی لیتر در دو نوبت روزانه 

تزریق ویتامین B complex برای افزایش اشتهاء و افزایش مصرف خوراک

پس از زایش در صورت زنده ماندن بره تازه به دنیا آمده، بسیار مهم است که بره تازه متولد شده در کنار مادر خود باشد.حتی اگر هر دو بسیار ضعیف شده باشند و به مراقبت شدید و مکمل های خوراکی قوی احتیاج داشته باشند. چرا که بره های تازه زا را با حضور خود در کنار مادر، میش مادر را برای زنده ماندن تحریک می کنند و مادر در کنار بره خود برای بقاء تلاش بیشتری می کند.

در شرایط شدید که امیدی به زنده ماندن جنین نمی رود برای حفظ میش عمل سزارین می تواند صورت گیرد، که از طرفی با توجه به شرایط بدنی میش آبستن بسیار خطرناک نیز می باشد.

پیشگیری:

شرایط بدنی و امتیاز بدنی میش حیوان بسیار مهم است. همانگونه که در قبل گفته شد، میش نباید چاق باشد (BCS بیش از 4) و یا بیش از حد لاغر (BCS زیر2) ، بهترین شرایط بدنی بین 3 الی 3.5 است. پس از چاقی و لاغری قبل از زایمان باید جلوگیری شود.

خوراک دهی 1 تا 2 پوند غلات به همراه لگومینه هایی با کیفیت بالا در طول 4 الی 5 هفته آخر آبستنی در پیشگیری از مسمومیت زایمان مهم است.

تمرین بدنی برای میش ها حائز اهمیت است، چرا که باعث سفت شدن و محکم شدن عضلات رحم شده و از سقط جنین های احتمالی ممکن است جلوگیری کند، یا جهت کسب انرژی، چربی های اضافی مصرف می شوند. به عنوان مثال می توان مرتب میش های آبستن را راه برد یا خوراک ها را به خصوص لگومینه هایی با کیفیت را در آخورهایی که در فاصله های دورتر قرار دارند، ریخته شود تا حیوان وادار به حرکت شود

محیط کاری